Kripto alqı-satqısı nə vaxt sahibkarlıqdır: VÖEN, ƏDV, VASP

Hər gün P2P edən və tanışları üçün də dəyişən şəxs

Bir neçə ay əvvəl ayda bir-iki dəfə kripto alıb-satırdınız. İndi P2P elanınız hər gün açıqdır, tanışlar da “mənim üçün də dəyiş” deyə yazır. Belə vəziyyətdə ilk ağla gələn sual dərəcədir. Sənədlərdə isə ondan əvvəl gələn bir sual var: bu, sahibkarlıq fəaliyyətidirmi? Gəlir vergisinin hansı qaydası, ƏDV qeydiyyatı və Mərkəzi Bankın virtual aktiv xidməti təminatçısı (VASP) anlayışı — üçü də bu sözdən başlayır.

Aşağıda üç xətt ayrı-ayrı yoxlanılır və hər birində yalnız rəsmi mətnin çatdığı yerə qədər gedilir. Vergi dərəcələri, hədd məbləğləri və müddətlər burada təkrarlanmır: bunlar dəyişə bilən cari rəqəmlərdir və qüvvədə olan maddədən oxunmalıdır.

Ən konkret cavab ƏDV barədədir

Dövlət Vergi Xidməti 3 fevral 2026 tarixində bir sorğunu cavablandırıb (ID 10642). Sual sahibi kriptovalyuta alqı-satqısı üçün VÖEN açdırmaq istədiyini yazıb və üç şey soruşub: vergi öhdəlikləri nədir, bu fəaliyyət qeyri-sahibkarlıq sayılırmı, dövriyyə müəyyən məbləği keçsə ƏDV qeydiyyatı lazımdırmı. Cavabın iki açar cümləsi (durğu işarələri və boşluqlar orijinaldakı kimidir):

VM-nin 155.1 maddəsinə görə yalnız sahibkarlıq fəaliyyətindən əldə olunan gəlirlər ƏDV-nə cəlb oluna bilər.
Fiziki şəxsin bu fəaliyyətdən əldə olunan gəlirləri ƏDV-nin məqsədləri üçün vergitutma obyekti olmayacaqdır.

Bu iki cümlənin arasında cavab açıq yazır ki, fiziki şəxslərin ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında kriptovalyuta alqı-satqısı üzrə əməliyyatlarının həcmi sualda adı çəkilən həddi keçsə də, onlar ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyata dair ərizə verməyə borclu deyillər.^Mənbə Cavab yalnız Azərbaycan dilindədir; saytın ingilis və rus dilli bölmələrində də eyni Azərbaycan dilli mətn görünür. Bu saytın bəzi səhifələrində həmin cavab əvvəllər ƏDV sualını cavablandırmayan mətn kimi təsvir olunmuşdu; düzəliş düzəliş jurnalında qeyd edilib.

Cavabın hüdudu məntiq ardıcıllığından görünür. Əvvəlcə 99.3.8-ci maddə əsasında fiziki şəxsin kripto gəliri qeyri-sahibkarlıq gəliri kimi qiymətləndirilir, sonra ƏDV-nin tətbiq olunmadığı nəticəsi çıxarılır. Cavab “əməliyyatlar nə qədər tez-tez olsa da, qeyri-sahibkarlıqdır” demir. Fəaliyyət sahibkarlıq sayılarsa kriptoaktivin ƏDV-də necə qiymətləndirildiyi — vergi tutulan, azad olunan, yoxsa obyekt olmayan əməliyyat — barədə biz rəsmi izah oxumamışıq.

Boşluğu doldurmaq üçün iki fakt cazibədar görünə bilər. Məcəllə 2025-ci ildə 13.2.9-cu maddədə qeyri-maddi aktivlərin tərifinə “virtual aktivlər” sözlərini əlavə edib; 164.1.3-cü maddədəki azadolma isə milli və xarici valyutanı, habelə qiymətli kağızları sadalayır.^Mənbə Bu faktları kriptonun ƏDV-sinə tətbiq edən rəsmi cavaba rast gəlmədik, ona görə hər iki istiqamətdə nəticə çıxarmaq qurumun yerinə qərar vermək olardı. 155.1-ci maddənin ikinci abzasındakı “bir əqd və ya müqavilə” qaydasının qeyri-sahibkarlıq gəliri olan fiziki şəxsə şamil olunub-olunmadığı da izahsız qalır (sonda 4-cü sual).

Açar söz: sahibkarlıq fəaliyyəti

Vergi Məcəlləsinin 13.2.37-ci maddəsi sahibkarlıq fəaliyyətini şəxsin «müstəqil surətdə» həyata keçirdiyi və əsas məqsədi «mənfəət (fərdi sahibkarlar tərəfindən gəlir) götürülməsi» olan fəaliyyət kimi müəyyən edir.^Mənbə Eyni maddədə bir ifadənin əsas mətndəki yazılışı ilə həmin səhifədəki qeyd uyğun gəlmir; bu yazı həmin ifadəyə istinad etmir və onu meyar saymır.

Söz üç xəttin hər birində var:

• ƏDV-nin məcburi qeydiyyatı (155.1) «Sahibkarlıq fəaliyyəti göstərən» şəxslərə aiddir; vergi tutulan əməliyyat (159.2) isə «müstəqil sahibkarlıq fəaliyyəti və ya hüquqi şəxs yaratmadan birgə sahibkarlıq fəaliyyəti çərçivəsində» həyata keçirilən təqdimatdır.^Mənbə
• Mərkəzi Bankın 11/1 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş Qaydanın 2.1.4-cü bəndindəki VASP tərifi «fəaliyyətlərini müstəqil sahibkarlıq fəaliyyəti kimi həyata keçirən şəxslər» sözləri ilə bitir.^Mənbə
• Maliyyə Monitorinqi Xidmətinin yerləşdirdiyi AML qanununun ingilis dilli mətnində VASP tərifi «as an independent business activity» ifadəsi ilə bitir.^Mənbə

Söz eynidir, lakin bu, iki normativ sənədin eyni meyarla qiymətləndirdiyi demək deyil. Vergi Məcəlləsi və Mərkəzi Bankın Qaydası öz təriflərini ayrıca verir; oxuduğumuz rəsmi sənədlərin heç birində onların birlikdə tətbiq olunacağı yazılmayıb.

Gəlir vergisində iki xana

Məcəllənin 99.1-ci maddəsi: «Muzdlu işə aid olmayan fəaliyyətdən gəlirlər sahibkarlıq və qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlərdən ibarətdir.»^Mənbə

Aktivin satışından gələn gəlir üçün 99.2.1 və 99.3.6 eyni ölçüdən istifadə edir və yalnız bir inkar şəkilçisi ilə fərqlənir: birincisi «sahibkarlıq fəaliyyəti məqsədləri üçün istifadə olunan aktivlərin təqdim edilməsindən gəlir» ifadəsini sahibkarlıq gəlirinə, ikincisi «sahibkarlıq fəaliyyəti məqsədləri üçün istifadə olunmayan aktivlərin təqdim edilməsindən gəlir» ifadəsini qeyri-sahibkarlıq gəlirinə aid edir. Hər iki siyahı «o cümlədən» sözü ilə açılır, yəni tam siyahı deyil. 99.3.8 aktivin ilkin qiymətinin artımı üçün ümumi bənddir; vergi orqanı kripto suallarında məhz ona istinad edir.^Mənbə

Hesablama da iki fərqli maddəyə bölünür. 101.2 qeyri-sahibkarlıq fəaliyyəti üzrə illik gəlirdən, 101.3 isə hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti göstərən fiziki şəxsin vergiyə cəlb edilən gəlirindən danışır; dərəcələr də ayrıdır.^Mənbə Qeyri-sahibkarlıq tərəfindəki dərəcə, VÖEN və bəyannamə müddəti Azərbaycanda kripto vergisi bələdçisində yazılıb.

Vergi Xidmətinin açıq sual-cavab siyahısında 2024-cü ilin may ayının sonundan 2026-cı ilin sentyabrının sonunadək olan qeydlərə baxdıq və kripto ilə bağlı altı cavab tapdıq. Altısında da fiziki şəxsin kripto gəliri qeyri-sahibkarlıq gəliri kimi qiymətləndirilir, 2026-cı ilə aid üç cavabda isə 99.3.8 açıq şəkildə göstərilir.^{MənbəMənbəMənbəMənbəMənbəMənbə} Mövzuya ən yaxın olanı 30 iyun 2026 tarixli cavabdır; sual sahibi birbaşa soruşur: «Gün ərzində mütəmadi həyata keçirilən P2P alqı-satqı fəaliyyəti qeyri-sahibkarlıq, yoxsa sahibkarlıq fəaliyyəti hesab olunur?» Cavab 99.3.8-ə istinad edir və qeyri-sahibkarlıq qaydasını izah edir, amma “sizin fəaliyyətiniz qeyri-sahibkarlıqdır” tipli ayrıca hökm cümləsi yazmır.^Mənbə

Müqayisə üçün 2 may 2026 tarixli kuryer sualına verilən cavab belə başlayır: «Bildiririk ki, sorğunuzda qeyd olunan fəaliyyət sahibkarlıq fəaliyyəti hesab olunur.»^Mənbə Kripto cavablarında belə cümlə yoxdur. Bu, yalnız ifadə müqayisəsidir: kuryer işi kripto deyil və ondan kripto fəaliyyətinin belə qiymətləndiriləcəyi və ya qiymətləndirilməyəcəyi nəticəsi çıxmır. Siyahının daha köhnə qeydlərinə bu yazı üçün baxılmayıb.

Bəs əməliyyatlar hansı tezlikdə sahibkarlığa keçir? Oxuduğumuz rəsmi materiallarda — yuxarıdakı altı cavabda və Məcəllənin mətnində — meyar yoxdur: nə əməliyyat sayı, nə məbləğ, nə tezlik. “Sahibkarlıq məqsədləri üçün istifadə olunan aktiv” anlayışının kriptoaktivə necə tətbiq olunduğu, başqaları üçün mübadilə, onların adından ödəniş qəbulu və ya xidmət haqqı alınması hallarının vergi baxımından necə qiymətləndirildiyi də baxdığımız mənbələrdə izahsız qalır (sonda 1-ci və 2-ci suallar). Vergi bələdçimizin sahibkarlıq bölməsində sadalanan əlamətlər bu saytın öz mülahizə siyahısıdır, rəsmi meyar deyil.

Uçot: sahibkar üçün tarix fəaliyyətdən əvvəldir

33.3-cü maddə fərdi sahibkarın vergi orqanında uçota alınmasını «vergi ödəməsi vəzifəsini şərtləndirən halların olub-olmamasından asılı olmayaraq» tələb edir.^Mənbə

33.4-cü maddə iki qrup üçün fərqli anlar göstərir. Hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti göstərən fiziki şəxs ərizəni «sahibkarlıq fəaliyyətinə başladığı günədək» verməlidir; gəlirindən ödəmə mənbəyində vergi tutulmayan şəxslər (eyni abzasda royalti gəliri olanlar və xaricdən gəlir əldə edən rezidentlər də var) isə «gəlir əldə etmək hüququ yarandığı gündən gec olmayaraq».^Mənbə Qeyri-sahibkarlıq kripto gəliri olan şəxsin ikinci qrupa düşdüyünü rəsmi mətn birbaşa yazmır: vergi orqanının məqaləsi və cavabları VÖEN almağın vacibliyini deyir, 33.4-ə istinad etmir.^Mənbə 33.5-ci maddəyə görə ərizə verməyən fiziki şəxsi vergi orqanı öz təşəbbüsü ilə uçota ala və ona bildiriş göndərə bilər.^Mənbə

VÖEN-i olan, amma fəaliyyəti dəyişən şəxs üçün yol artıq göstərilib: kuryer sualına cavabda fəaliyyət növünün dəyişdirilməsi üçün xidmət mərkəzinə «Fiziki şəxsin uçotu haqqında ərizə» təqdim olunması yazılıb.^Mənbə Burada həmin cavabdan yalnız prosedurun quruluşu götürülür.

Uçot səhifəsində asan gözdən qaçan bir cümlə də var: «ƏDV ödəyicisi olacaq fiziki şəxslər isə ərizə ilə birgə “Vergi ödəyicisinin əlavə dəyər vergisinin məqsədləri üçün qeydiyyata alınması haqqında ərizə” təqdim etməlidirlər.»^Mənbə VÖEN-in hansı kanallarla alındığı vergi rezidentliyi səhifəsində yazılıb.

Gecikmənin nəticəsi ƏDV-də də görünür. 154.2-ci maddəyə görə qeydiyyata dair ərizə verməli olan, lakin verməyən şəxs öhdəliyin yarandığı dövrdən sonrakı hesabat dövrünün başlanğıcından vergi ödəyicisi sayılır; 157.5-ci maddə isə vergi orqanına belə şəxsi öz təşəbbüsü ilə qeydiyyata almağa imkan verir.^Mənbə Yəni “soruşanda baxarıq” yanaşmasında status daha erkən tarixdən hesablana bilər.

Sadələşdirilmiş vergi və ƏDV bir-birini istisna edir

218.1.1-ci maddə sadələşdirilmiş vergi hüququnu «ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınmamış» və 12 aylıq əməliyyat həcmi müəyyən həddi keçməyən şəxslərə verir; 218.2 bu hüquqdan istifadə edib-etməməyin hər il bildirilməsini tələb edir.^Mənbə 219.5-ci maddə: «Sadələşdirilmiş vergini ödəyən hüquqi şəxs ƏDV-nin, mənfəət vergisinin və əmlak vergisinin, fiziki şəxs (hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirən fiziki şəxs də daxil olmaqla) isə gəlir vergisinin və ƏDV-nin ödəyicisi deyil.»^Mənbə

Vergitutma obyekti də fərqlidir: 219.1 «ümumi hasilat»dan danışır, 99.3.8 isə qiymət artımından.^Mənbə Bu sayt iki rejimi müqayisə etmir. Səbəb 218.5.13-dür: lisenziya tələb olunan fəaliyyət növü ilə məşğul olanlar sadələşdirilmiş vergidən kənardadır, virtual aktiv xidmətinin Azərbaycanda lisenziya tələb olunan fəaliyyət olub-olmadığına isə oxuduğumuz rəsmi sənədlərdə cavab yoxdur. P2P sualının müəllifi bunu da soruşmuşdu — «Bu fəaliyyət üzrə sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq mümkündür, yoxsa fəaliyyət gəlir vergisi rejimində aparılmalıdır?» — cavabda bu suala toxunulmayıb.^Mənbə

VASP: tərif var, qüvvəyə minmə başqa aktlara bağlanıb

Mərkəzi Bankın 24 fevral 2023 tarixli 11/1 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş Qaydanın 2.1.4-cü bəndi dörd fəaliyyət qrupunu sadalayır: virtual aktivlərin valyuta sərvətləri, milli valyuta və digər virtual aktivlərlə mübadiləsi; virtual aktivin bir hesabdan və ya cüzdandan digərinə köçürülməsi və ya köçürmənin təşkili; əməliyyatların və ya saxlanmanın təşkili; alış, satış, mübadilə, ilkin yerləşdirmə və saxlanma ilə bağlı maliyyə xidmətləri.^Mənbə Tərifin sonundakı «müstəqil sahibkarlıq fəaliyyəti kimi» sözləri hamısına aiddir.

“Başqası üçün dəyişmək” məsələsində beynəlxalq tərif bir element artıqdır. Maliyyə Monitorinqi Xidmətinin 2021-ci il dekabr tarixli metodik vəsaitində verilən FATF tərifində «digər fiziki və ya hüquqi şəxs üçün və ya onların adından» ifadəsi var; 11/1 Qaydasının 2.1.4-cü bəndində bu sözlər yoxdur.^Mənbə FATF elementini Azərbaycan qaydasının şərti kimi oxumaq olmaz.

Qüvvəyə minmə barədə sənəd iki cür yazır. Hüquqi aktlar bazasının qeydiyyat məlumatında status «Qüvvədədir», qüvvəyə minmə tarixi 28.02.2023 göstərilir; qərarın 2-ci hissəsi isə belədir: «Bu Qərarın 1-ci hissəsi ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasında virtual aktivlərlə əməliyyatların aparılması Qaydası” Azərbaycan Respublikasında virtual aktiv xidməti təminatçılarının fəaliyyətini tənzimləyən normativ hüquqi aktlar qəbul edildikdən sonra qüvvəyə minsin.»^Mənbə Bu yazı iki ifadədən birini seçmir. Həmin normativ aktların qəbul olunub-olunmadığını yoxlamaq üçün hüquqi aktlar bazasında axtarışı bu yazı hazırlanarkən başa çatdıra bilmədik.

Qaydanın 1.2-ci bəndi xidmətlərin «qanunla buna icazə verilmiş» təminatçılar tərəfindən göstərildiyini yazır, lakin qərarın və Qaydanın tam mətnini oxuduq — orada lisenziya və ya qeydiyyat proseduru barədə bənd yoxdur.^Mənbə Metodik vəsait özü hüquqi təhlil aparmadığını qeyd edir və tövsiyələr arasında «VAXT-ların lisenziyalaşdırılması mexanizminin müəyyən olunması» bəndini sadalayır; bu 2021-ci ilin tövsiyəsidir və bu gün belə mexanizmin olub-olmadığına dair nəticə vermir.^Mənbə

Funksiyaya görə qərar ağacı steyblkoin, DeFi və NFT üçün VASP sərhədi səhifəsində, köçürmə məlumatı və şəxsi pulqabı isə VASP qaydaları səhifəsindədir.

Yazılı sorğuya qədər açıq qalan altı sual

1. Fiziki şəxsin kripto əməliyyatları hansı şərtlə sahibkarlıq sayılır — altı kripto cavabı qeyri-sahibkarlıq çərçivəsində verilib, meyar oxumamışıq.
2. Başqaları üçün mübadilə, onların adından ödəniş qəbulu, xidmət haqqı — bu hallara dair cavab oxumamışıq.
3. Sahibkarlıq sayıldıqdan sonra kriptoaktivin ƏDV-də qiymətləndirilməsi — 3 fevral 2026 cavabı yalnız qeyri-sahibkarlıq halından danışır.
4. 155.1-in “bir əqd və ya müqavilə” qaydası qeyri-sahibkarlıq gəliri olan şəxsə şamil olunurmu — izah oxumamışıq.
5. Kripto ilə sahibkarlıq edən şəxs sadələşdirilmiş vergini seçə bilərmi — soruşulub, cavab verilməyib.
6. 11/1 Qaydası qüvvədədirmi, tələb olunan normativ aktlar qəbul edilibmi — qeydiyyat məlumatı ilə qərarın 2-ci hissəsi fərqli yazır, axtarışı başa çatdıra bilmədik.

Bu sayt birinci sualdan başlamağı üstün tutur, çünki növbəti dördünün cavabı ondan asılıdır: fəaliyyət qeyri-sahibkarlıq sayılırsa 3 fevral cavabının məntiqi işləyir, sahibkarlıq sayılırsa uçot tarixi, ƏDV və sadələşdirilmiş vergi yenidən yoxlanmalıdır. Məktuba nəticə yox, fakt yazın: əməliyyatların tezliyi, başqası üçün edilib-edilmədiyi, haqq alınıb-alınmadığı, ödənişlərin hansı hesabdan keçdiyi. Kanal və yazılış qaydası yazılı müraciət səhifəsində izah olunub.

Cavab gələnədək saytın vergi kalkulyatoru yalnız qeyri-sahibkarlıq halındakı qiymət fərqi üçün uyğundur; onun rəqəmi sahibkarlıq halında vergi məbləği kimi götürülməməlidir.

Bu yazı ümumi məlumat xarakteri daşıyır, vergi və ya hüquqi məsləhət deyil. Rəsmi mətnlər 2026-09-27 tarixində yoxlanılıb; oxunmamış və ya cavablandırılmamış kimi qeyd olunan bəndlər üzrə vergi orqanının yazılı cavabı və ya ixtisaslı məsləhətçi rəyi əsas götürülməlidir.