Kripto miras və hədiyyə: Azərbaycanda miras vergisi varmı?

Axtarışdakı sual: “miras vergisi” ayrıca vergidirmi?

Mərhumun əşyaları arasında bir aparat pulqabı və üzərində 24 söz yazılmış kağız tapılır. Ailə ilk növbədə açarı necə açacağını düşünür, bir az sonra isə başqa sual çıxır: bunun vergisi olacaqmı? Eyni sual valideyn övladına USDT köçürəndə və ya kimsə bir neçə il əvvəl aldığı bitkoini qohumuna toy hədiyyəsi kimi göndərəndə də yaranır.

Qısa cavab Vergi Məcəlləsinin ilk maddələrindədir. 6–8-ci maddələrdə dövlət, muxtar respublika və yerli vergilərin siyahısı verilir; orada ayrıca hədiyyə vergisi və ya miras vergisi yoxdur.^Mənbə Hədiyyə və miras gəlir vergisinin içində baxılır: 99.3-cü maddə qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirləri sadalayır və 99.3.7-ci bənd “təqvim ili ərzində alınan hədiyyə və mirasların məbləği”ni bu siyahıya daxil edir. İşəgötürənin öz işçisinə verdiyi hədiyyə bu bənddən çıxarılıb və 98-ci maddədə muzdlu işdən gəlir kimi hesablanır.^Mənbə

Dövlət Vergi Xidmətinin 2025-ci ilin avqust məqaləsi isə başqa hadisəni izah edir — alınmış kriptovalyutanın sonradan təqdim edilməsini: “Bu zaman vergiyə cəlb olunan gəlir kimi kriptovalyutanın alındığı vaxtla təqdim edildiyi tarix arasındakı qiymət artımı əsas götürülür.”^Mənbə Məqalənin mətnində hədiyyə və ya miras yolu ilə alınmış kriptovalyuta barədə heç bir söz yoxdur. Buna görə aşağıdakı hissələr Məcəllənin maddələrinə əsaslanır, fərdi hal üzrə DVX-nin mövqeyi isə yazılı cavabla dəqiqləşdirilməlidir.

Vərəsə nəyi qəbul edir: aktivlə yanaşı öhdəlik də

Mirasdan başlayaq, çünki burada iki ayrı sual var: mərhumun vergi öhdəlikləri və vərəsənin aldığı aktivin özü. İkincisinə aşağıda, “Alan tərəf” hissəsində baxılır; burada birincisindən danışaq. 77.4.3-cü bənd vergi ödəyicisinin vəfatını vergi öhdəliyinə xitam verilən hallar sırasına daxil edir və davam edir: vəfat etmiş şəxsin “əmlak vergiləri üzrə borcları vərəsəlik əmlakının dəyəri hədlərində ödənilir”. 81.1-ci maddəyə görə əmlak vergiləri üzrə öhdəlikləri varis (varislər) miras qalan əmlakın dəyəri hüdudlarında və mirasın alındığı tarixdəki payına mütənasib ödəyir; 81.2-ci maddəyə görə varis olmadıqda bu öhdəliklər silinir.^Mənbə

DVX-nin “Vergi borcu üzrə kömək” səhifəsi eyni qaydanı başqa sözlə verir: “vəfat etmiş fiziki şəxsin vergi öhdəliklərini onun varisi (varisləri) miras qalan əmlakın dəyəri hüdudlarında və mirasın alındığı tarixdəki payına mütənasib şəkildə ödəyirlər”.^Mənbə Burada “əmlak vergiləri üzrə” ifadəsi yoxdur. Deməli, maddənin mətni əmlak vergiləri ilə məhdudlaşır, izah səhifəsinin mətni isə daha geniş oxunur. Mərhum sağlığında kripto satıb qiymət fərqini bəyan etməyibsə, həmin gəlir vergisinin vərəsəyə keçib-keçməməsi bu iki mətnin hansına görə oxunmasından asılıdır. Bu sayt rəsmi mənbələr arasında seçim etmir; vərəsə yazılı cavab almalıdır.

Praktik addım kimi əvvəlcə mərhumun VÖEN-i olub-olmadığını və illər üzrə gəlir vergisi bəyannaməsi təqdim edib-etmədiyini yoxlayın, sonra pulqabı ünvanlarını, birja hesablarını və son əməliyyat tarixlərini siyahıya alın. Birincisi vergi baxımından açıq məsələ olub-olmadığını göstərir, ikincisi sonradan ilkin qiyməti izah etmək üçün xam materialdır.

Alan tərəf: güzəşt kimdən aldığınızdan asılıdır

102.1-ci maddə gəlir vergisindən azad gəlirləri sadalayır. 102.1.3-cü bənd təqvim ili ərzində alınan hədiyyə, maddi yardım, birdəfəlik müavinət və mirasları iki pilləyə bölür:^Mənbə

Hədd rəqəmləri bu saytda təkrarlanmır — 102.1.3.1-in qüvvədə olan mətnindən oxuyun. İki ifadəyə diqqət edin: 102.1.3-ün girişi “təqvim ili ərzində alınan” sözləri ilə başlayır, hədd cümləsi isə cəm formadadır — “hədiyyələrin”. Eyni ildə bir neçə dostdan kripto almısınızsa, onları birlikdə nəzərə almaq ehtiyatlı yoldur.

“Ailə üzvü” anlayışı 13.2.7-ci maddədə doqquz bəndlə verilir:^Mənbə ər-arvadlar; valideynlər, övladlar, övladlığa götürmüş və götürülmüş şəxslər, babalar, nənələr və nəvələr; vərəsələr; doğma (ögey) bacılar (qardaşlar); bacı və qardaş övladları; ər-arvadların bacıları, qardaşları və valideynləri; bacıların ərləri və qardaşların arvadları; valideynlərin bacıları (qardaşları); habelə ev təsərrüfatı birliyi nəticəsində valideyn və övlad kimi bağlı olan qəyyumlar və qəyyumluğa götürülənlər.

Əmioğlu, xalaqızı kimi qohumlar 1–2-ci və 4–9-cu bəndlərdə sadalanan qohumlar arasında yoxdur; girişdəki toy hədiyyəsi buna görə əvvəlcə 102.1.3.1-in həddi ilə yoxlanmalıdır. Üçüncü bənd — “vərəsələr” — ayrıca diqqət istəyir: onun 102.1.3.1-də miras üçün qoyulan hədlə birlikdə necə oxunması mirasın tam, yoxsa yalnız həddədək azad olmasını müəyyən edir. Miras böyükdürsə, bəyannamə yolunu seçməzdən əvvəl DVX-dən yazılı cavab alın.

Sosial sığorta ayrıca xətdir. DVX 25.06.2024 tarixində avtomobilin icarəsi barədə suala cavabında “Sosial sığorta haqqında” Qanunun 15-ci maddəsinin 12-ci abzasını xatırladıb və “hədiyyə və mirasların məbləği”ni məcburi dövlət sosial sığorta haqqı hesablanmayan gəlirlər sırasında göstərib.^Mənbə Sualın kriptoya aidiyyəti yoxdur; buradan yalnız hədiyyə və miras barədə olan cümlə götürülür.

Verən tərəf: əvəzsiz vermək fərqi aradan qaldırmır

Məcəllənin X fəsli “Fiziki şəxslərin gəlir vergisinə və hüquqi şəxslərin mənfəət vergisinə aid olan maddələr” adlanır; 107-ci maddə bu fəslin gəlir vergisi və mənfəət vergisi məqsədləri üçün tətbiq edildiyini yazır.^Mənbə Həmin fəsildə 142.1-ci maddənin ikinci cümləsi belədir:

Aktivlərini əvəzsiz əsasla və ya güzəştli qiymətlə təqdim edən şəxsin gəliri bu qayda ilə təqdim edilən aktivin bazar qiyməti və onun bu Məcəllənin 143-cü maddəsinə uyğun olaraq müəyyənləşdirilən dəyəri arasındakı fərqdən ibarətdir.

143-cü maddə aktivin dəyərinə onun alınması, istehsalı və s. üçün çəkilən xərcləri, habelə aktivin dəyərini artıran digər xərcləri daxil edir; sonunculara gəlirdən çıxılmaq hüququ olan xərclər və əsas vəsaitlərin yenidən qiymətləndirilməsindən yaranan artım aid edilmir.^Mənbə DVX-nin kripto məqaləsi 99.3.8-ci maddəyə istinad edəndə “vergi ödəyicisinin aktivlərinin ilkin qiymətinin artdığını göstərən” gəlirdən danışır.^Mənbə

Mətnə hərfi baxsaq: bir neçə il əvvəl ucuz alınmış bitkoin bu gün qohuma hədiyyə edilirsə, verən şəxs üçün bazar qiyməti ilə 143-cü maddə üzrə dəyər arasında fərq yaranır. DVX-nin bu maddəni fiziki şəxslər arasında kripto hədiyyəsinə tətbiq edib-etmədiyi və fərqin hansı gəlir növünə aid olduğu yazılı cavabla dəqiqləşdirilməlidir. Göndərməzdən əvvəl həmin günün bazar qiymətini mənbəyi ilə, ilkin alış qeydlərini isə ayrıca saxlayın — cavab hansı olsa da, bu iki sənəd lazım olacaq.

Ər-arvad üçün açıq istisna var. 144.1-ci maddə gəlir və ya zərərin nəzərə alınmadığı altı halı sadalayır; ilk ikisi aktivlərin “ər və arvad arasında verildikdə” və keçmiş ər-arvad arasında boşanma prosesində verilməsidir.^Mənbə Qalan dördü iradədən asılı olmayan itki və təkrar investisiya, dövlət orqanlarına və ya ictimai və sosial məqsədli fondlara əvəzsiz vermə, habelə iki növ büdcə subsidiyasıdır. Ailə üzvünə tam güzəşt alan tərəfin azadolmalar siyahısında (102.1.3.2) yazılıb; verən tərəfə aid 144.1 isə şəxslər arası köçürmələrdən yalnız ər-arvad və boşanma hallarını sayır — valideyn, övlad, bacı-qardaş bu siyahıda yoxdur.

Sonra satanda: ilkin qiymət hansıdır?

Ər-arvad üçün hazır qayda var. 144.3-cü maddə: “Bu Məcəllənin 144.1.1-ci və ya 144.1.2-ci maddələrinə uyğun olaraq mənfəətin vergi məqsədləri üçün nəzərə alınmadığı əqdin nəticəsində alınan aktivin dəyəri əqd günündə onu verən tərəf üçün də aktivin dəyəri sayılır.”^Mənbə Sadə dillə: ərin illər əvvəl ödədiyi alış qiyməti kriptovalyuta ilə birlikdə arvada keçir.

144.3 yalnız bu iki köçürməni əhatə edir. Valideyndən, dostdan hədiyyə və ya miras kimi alınmış kripto sonra satılanda iki oxunuş mümkündür: verənin (və ya mərhumun) ilkin qiymətini davam etdirmək, yaxud alındığı günün dəyərini ilkin qiymət saymaq. Şərti rəqəmlərlə: ata 1 000 manata alıb, bazar dəyəri 3 000 manat olanda sizə köçürüb, siz sonra 3 500 manata satırsınız. Birinci oxunuşda fərq 2 500, ikincidə 500 manatdır — eyni dərəcə ilə hesablansa, vergi beş dəfə fərqlənir. Hansını seçmək DVX-nin cavabına əsaslanmalıdır, sərfəli olanı özbaşına götürmək olmaz.

Cavab gələnədək hər iki rəqəmi qeyd edin: verənin ilkin alış qeydləri (tarix, miqdar, qiymət, birja və ya qarşı tərəf) və alındığı günün dəyəri ilə qiymət mənbəyi. İlkin qiymət səhifəsində hədiyyə ilə alınan aktivə avtomatik sıfır qiymət verməmək tövsiyə olunur; buna bir qeyd əlavə edin — hədiyyə və miras partiyalarını mənbə və alınma tarixi ilə ayrıca işarələyin.

Hansı sənəd hansı hal üçün

Alınan kriptonu manata çevirib banka yatırarkən hədiyyə və ya miras sənədinin vəsaitin mənbəyi izahında necə istifadə olunacağı P2P, bank və vəsaitin mənbəyi səhifəsindədir. Yuxarıda yazılı təsdiq tələb edən sualları bir məktubda toplamaq olar: tərəflərin münasibəti, aktivin növü, köçürmə tarixi və həmin günün dəyəri yazılsın, suallar ayrı-ayrı verilsin. Kanal və yazılış qaydası yazılı müraciət səhifəsində izah olunub.

Tez-tez verilən suallar

Azərbaycanda hədiyyə və ya miras vergisi varmı? Vergi Məcəlləsinin 6–8-ci maddələrindəki vergilər siyahısında ayrıca hədiyyə və ya miras vergisi yoxdur. Alınan hədiyyə və miras 99.3.7-ci bəndə görə qeyri-sahibkarlıq gəliridir, güzəşt isə 102.1.3-cü bəndlə müəyyən olunur.^Mənbə

Valideynimin köçürdüyü kriptodan gəlir vergisi ödəməliyəmmi? Valideynlər 13.2.7.2-ci bəndə görə ailə üzvüdür; 102.1.3.2-ci bənd ailə üzvlərindən alınan hədiyyə və mirası tam dəyəri ilə azad edir.^Mənbə Həmin kriptonu sonra satanda ilkin qiymətin necə götürülməsi ayrıca sualdır.

Qardaşıma kripto hədiyyə etsəm, mənim vergi öhdəliyim yaranırmı? 142.1-ci maddə aktivini əvəzsiz verən şəxsin gəlirini bazar qiyməti ilə aktivin dəyəri arasındakı fərq kimi müəyyən edir; 144.1-dəki istisna yalnız ər-arvad və boşanma hallarını əhatə edir, bacı-qardaş orada yoxdur.^Mənbə Bu maddənin fiziki şəxslər arasında kripto hədiyyəsinə tətbiqi DVX-nin yazılı cavabı ilə dəqiqləşdirilməlidir.

Miras qalan kriptonu satanda ilkin qiymət necə hesablanır? 144.3-dəki ilkin qiymətin davamı yalnız ər-arvad və boşanma köçürmələrinə aiddir. Miras kriptosu üçün həm mərhumun ilkin alış qeydlərini, həm də mirasın alındığı günün dəyərini saxlayın və DVX-nin cavabından sonra qərar verin.

Bu yazı ümumi məlumat xarakteri daşıyır, vergi və ya hüquqi məsləhət deyil. Vergi Məcəlləsinin maddələri və DVX səhifələri 2026-09-29 tarixində yoxlanılıb; hədd məbləğləri, dərəcələr və müddətlər üçün rəsmi səhifədə hazırda göstərilən məlumat əsas götürülməlidir.